استهلاک دارایی‌های ثابت: روش خط مستقیم و نزولی با مثال عددی
تیم بیلانا ·
وقتی شرکت یک خودرو، دستگاه یا رایانه می‌خرد، کل مبلغ آن را در همان سال هزینه نمی‌کنیم؛ چون این دارایی چند سال به درآمدزایی کمک می‌کند. استهلاک روشی است که بهای دارایی ثابت را به‌طور منظم در طول عمر مفیدش به هزینه تبدیل می‌کند تا سود هر سال واقعی‌تر گزارش شود.
چه دارایی‌هایی مستهلک می‌شوند؟
ساختمان، ماشین‌آلات، وسایل نقلیه، اثاثه و تجهیزات رایانه‌ای مستهلک می‌شوند. زمین عمر محدودی ندارد و مستهلک نمی‌شود؛ به همین دلیل وقتی ملکی می‌خرید، سهم زمین و ساختمان را جدا در دفاتر ثبت کنید. در ایران، استاندارد حسابداری شماره ۱۱ (دارایی‌های ثابت مشهود) مبنای حسابداری این دارایی‌هاست.
سه عدد که برای محاسبه لازم دارید
- بهای تمام‌شده: قیمت خرید به‌اضافه مخارجی که برای آماده کردن دارایی برای استفاده انجام شده، مثل حمل و نصب.
- عمر مفید: مدتی که انتظار دارید از دارایی استفاده کنید.
- ارزش اسقاط (ارزش باقیمانده): مبلغی که انتظار دارید در پایان عمر مفید از فروش دارایی به دست آید.
روش خط مستقیم و روش نزولی
مثال عددی: یک دارایی، دو روش
شرکتی دستگاهی به بهای تمام‌شده ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال خریده است. عمر مفید ۵ سال و ارزش اسقاط صفر فرض شده است. در روش نزولی، برای مقایسه از نرخ ۴۰ درصد استفاده می‌کنیم. نرخ‌های این مثال آموزشی‌اند.
- خط مستقیم: ۱٬۰۰۰ ÷ ۵ = ۲۰۰ میلیون ریال در هر سال.
- نزولی ۴۰ درصد: سال اول ۴۰٪ × ۱٬۰۰۰ = ۴۰۰؛ سال دوم ۴۰٪ × ۶۰۰ = ۲۴۰؛ سال سوم ۴۰٪ × ۳۶۰ = ۱۴۴؛ سال چهارم ۴۰٪ × ۲۱۶ = ۸۶٫۴ و سال پنجم ۴۰٪ × ۱۲۹٫۶ ≈ ۵۱٫۸ میلیون ریال.
جمع استهلاک پنج سال در روش خط مستقیم برابر کل بهای دارایی است، اما در روش نزولی حدود ۹۲۲ میلیون ریال است و ارزش دفتری هیچ‌وقت به صفر نمی‌رسد. مانده باقیمانده معمولاً هنگام فروش یا کنار گذاشتن دارایی تعیین تکلیف می‌شود.
ثبت سند استهلاک
استهلاک وجه نقدی از شرکت خارج نمی‌کند و مستقیم هم از بهای دارایی کم نمی‌شود. سند آن در پایان هر دوره (ماهانه یا سالانه) این شکل را دارد:
- بدهکار: هزینه استهلاک (با مرکز هزینه واحدی که از دارایی استفاده می‌کند)
- بستانکار: استهلاک انباشته همان طبقه دارایی
به این ترتیب بهای اولیه دارایی در دفاتر دست‌نخورده می‌ماند و ارزش دفتری از تفاوت «بهای تمام‌شده» و «استهلاک انباشته» به دست می‌آید.
استهلاک از نگاه قانون مالیات‌ها
- طبق ماده ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم، استهلاک دارایی‌ها بر اساس جدول استهلاکات سازمان امور مالیاتی هزینه قابل قبول شناخته می‌شود. در این جدول برای هر نوع دارایی روش (مستقیم یا نزولی) و نرخ یا مدت آن مشخص شده است.
- اگر استهلاک حسابداری شما از نرخ‌های جدول بیشتر باشد، مازاد آن در محاسبه مالیات قابل قبول نیست و باید در اظهارنامه تعدیل شود.
- زمین قابل استهلاک نیست و هزینه‌ای بابت آن پذیرفته نمی‌شود.
- جدول و آیین‌نامه استهلاکات ممکن است اصلاح شود؛ پیش از تعیین نرخ‌ها، آخرین نسخه را بررسی کنید.
برای آشنایی با دیگر شرایط پذیرش هزینه‌ها، مقاله هزینه‌های قابل قبول مالیاتی را بخوانید.